Šmit: Crna Gora i Albanija mogu biti svetionik uspjeha; Janković: Njihov ulazak u EU ne smije stvoriti nove podjele u regionu

Postoji optimizam oko ulaska dvije zemlje Zapadnog Balkana, Crne Gore i Albanije, u Evropsku uniju (EU), poručeno je sa panel-diskusije o proširenju EU organizovane u okviru međunarodnog skupa GLOBSEC u Pragu.

Ipak, učesnici panel-diskusije ocjenjuju da bi ulazak ove dve zemlje u EU mogao dovesti i do produbljivanja podjela u regionu Zapadnog Balkana.

Takođe poručuju da bi proširenje Unije na ovaj region imalo pozitivan uticaj ne samo na zemlje kandidate, već i na bezbjednost i ekonomiju zemalja EU.

Panel-diskusija pod imenom "Od politika do ljudi: bezbednost i mogućnosti kroz regionalnu saradnju i proširenje EU" održana je u okviru skupa o srednjoevropskoj bezbjednosti koji se održava u Pragu od 20. do 23. maja 2026. godine.

Ljudi sa Zapadnog Balkana i dalje vide svoju budućnost u EU

Pavle Janković iz Savjeta za regionalnu saradnju (Regional Cooperation Council) ističe da istraživanja koja ova organizacija sprovodi u zemljama Zapadnog Balkana pokazuju da je građanima ovog regiona značajna kako regionalna saradnja, tako i ulazak u Evropsku uniju.

Istraživanje "Balkan Barometer" iz 2025. godine koje je sproveo Savjet za regionalnu saradnju pokazuje da je u državama Zapadnog Balkana tokom 2025. godine porasla podrška građana ulasku u Evropsku uniju.

Prema istraživanju, 64 odsto građana takozvane zapadnobalkaske šestorke (Crne Gore, Srbije, Bosne i Hercegovine, Albanije, Kosova i Sjeverne Makedonije) smatra da bi ulazak u EU bio pozitivan za njih, što je za deset procenata više u odnosu na 2024. godinu.

Podrška ulasku u EU najizraženija je kod građana Albanije (86 odsto) i Kosova (78 odsto). S druge strane, najniži rezultat u regionu bilježi Srbija sa 42 odsto.

Istraživanje takođe pokazuje da većina građana regionalnu saradnju na Zapadnom Balkanu posmatra kao "važan pokretač napretka" u oblastima politike, ekonomije, bezbjednosti i opšteg blagostanja.

- Ovo nam govori da, uprkos frustracijama, sporim reformama i političkim tenzijama, ljudi i dalje vide svoju budućnost u Evropskoj uniji. Ali oni očekuju više od pukih deklaracija – očekuju radna mjesta, mobilnost, sigurnost, predvidljivost, manje korupcije i više prilika - ističe Pavle Janković.

Navodi primjere praktične saradnje u regionu koji imaju značaj za obične ljude, poput ukidanja roming tarifa unutar Zapadnog Balkana ili mogućnosti putovanja sa ličnim kartama unutar regiona.

Opasnost da "uspjeh jednih postane problem za druge"

Pavle Janković upozorava da regionalna saradnja mora da se nastavi i nakon što neke od ovih zemalja pristupe Uniji.

- Budućnost pristupanja jedne ili dvije ekonomije Zapadnog Balkana Evropskoj uniji ne bi smjela da stvori nove podjele u regionu. Ako Crna Gora bude napredovala prva, a Albanija je bude pratila, regionalna saradnja ne bi smjela da oslabi, već da postane relevantnija, fleksibilnija i zrelija - navodi on.

Kristijan Šmit, odlazeći visoki predstavnik za Bosnu i Hercegovinu, slaže se sa Jankovićem.

- Mislim da su Crna Gora i Albanija te koje zaista mogu da budu svetionik uspjeha u narednim godinama, ali moramo biti veoma oprezni da uspkeh jednih ne postane problem za druge - ističe Šmit.

Husein Bagdži, profesor na Bliskoistočnom tehničkom univerzitetu (Middle East Technical University) dodaje da je takođe važno da stanovnici balkanskih zemalja imaju ravnopravan položaj kada stupe u Evropsku uniju, a da se ne osećaju "kao dodatak koji EU prima iz milostinje".

Koja su tri moguća scenarija?

Ana Krstinovska, istraživačica iz Helenske fondacije za evropsku i spoljnu politiku (Hellenic Foundation for European and Foreign Policy) ističe da postoje tri moguća scenarija u narednih deset godina.

Najoptimističniji je onaj u kom bi sve države Zapadnog Balkana postale punopravne članice EU.

Drugi, "srednji" scenario bio bi onaj u kom samo Crna Gora i Albanija postaju članice u narednoj deceniji. Krstinovska se slaže sa ostalim učesnicima panela da bi to moglo da stvori novu liniju podjele u regionu, ali bi s druge strane bio signal da politika proširenja i dalje postoji, kao i motivacija drugim zemljama Zapadnog Balkana da ozbiljnije pristupe svojim reformskim agendama.

Treći scenario, navodi ona, bio bi onaj najnepovoljniji i za region i za Evropsku uniju – scenario u kojem nijedna od zemalja Zapadnog Balkana ne postaje članica.

Krstinovska smatra da Evropska unija već gubi time što se nije proširila na Zapadni Balkan. Navodi primjer proizvodnje kritičnih sirovina.

- U odnosu na svoju veličinu, Zapadni Balkan je značajan proizvođač bakra. Međutim, većina tog bakra, naročito iz Srbije, završava u Kini – u rukama jednog od najvećih ekonomskih konkurenata EU. Istovremeno, EU uvozi bakar iz Latinske Amerike, iz Brazila i Čilea, što nosi velike logističke troškove, ali i dodatne rizike povezane sa globalnom geopolitičkom neizvjesnošću - objašnjava Krstinovska.

Ona kaže da Zapadni Balkan danas obezbjeđuje oko tri odsto potreba EU za bakrom, a da bi se taj procenat mogao popeti na osam odsto.

Navodi i da slično važi za aluminijum, "posebno iz Crne Gore i Bosne i Hercegovine, koji takođe u velikoj mjeri završava u Kini."

Neujednačeni napredak zemalja na putu ka EU

Učesnici panela više puta izrazili su optimizam po pitanju skorijeg ulaska Crne Gore i Albanije u Evropsku uniju.

Te dvije zemlje izdvojile su se kao predvodnice u procesu evropskih integracija – Crna Gora je najbliža članstvu, sa svim otvorenim poglavljima i ciljem zatvaranja pregovora do kraja 2026. godine, dok Albanija napreduje najbrže u regionu, iako još nije ušla u fazu zatvaranja poglavlja.

Nasuprot njima, Srbija se suočava sa zastojem od 2021. godine zbog kombinacije faktora – prije svega odnosa sa Kosovom, ali i problema u oblasti vladavine prava, stanja demokratije i usklađivanja sa spoljnom politikom Evropske unije. Četiri godine nakon početka ruske invazije na Ukrajinu, Srbija ostaje među retkim evropskim zemljama koje nisu uvele sankcije Rusiji.

Pristupni pregovori su blokirani i u slučaju Sjeverne Makedonije, koja je, uprkos velikim kompromisima poput promjene imena države na zahtjev Grčke, i dalje blokirana zbog bilateralnog spora sa Bugarskom.

U ranijim fazama procesa nalaze se Bosna i Hercegovina i Kosovo, gdje napredak ograničavaju strukturni i politički izazovi.

Bosna i Hercegovina nije do kraja sprovela nijednu od ključnih 113 reformi na koje se obavezala Reformskom agendom koju je Evropska komisija odobrila u decembru prošle godine. BiH se obavezala da će do 2027. godine sprovesti reforme u 26 područja s ukupno 113 mjera. Ključni dio te reforme odnosi se na jačanje pravosuđa.

Kosovo još ostaje bez kandidatskog statusa, prije svega zbog neriješenog odnosa sa Srbijom i činjenice da pet članica Unije ne priznaju nezavisnost Kosova. U nedavnoj posjeti Kosovu, komesarka za proširenje Evropske unije Marta Kos istakla je i da su mnoge reforme zastale zbog ponavljanja izbora na Kosovu tokom 2025. godine.

Nedavno je otvorena diskusija o drugačijim modelima integracija zapadnobalkanskih zemalja u ekonomske tokove EU.

Članice EU Austrija, Češka, Italija, Slovačka i Slovenija zagovaraju postepenu integraciju država kandidata u jedinstveno tržište EU kao način da se održi zamah proširenja i ubrzaju reforme. U non-pejperu u koji je Radio Slobodna Evropa imao uvid navodi se da bi pristup tržištu "korak po korak" podstakao ekonomsku integraciju i regulatorno usklađivanje, uz očuvanje perspektive punopravnog članstva.

Ideju o integraciji zemalja Zapadnog Balkana u evropsko jedinstveno tržište u februaru 2026. su iznijeli predsjednik Srbije Aleksandar Vučić i premijer Albanije Edi Rama. U zajedničkom autorskom tekstu za njemački list Frankfurter algemajne cajtung (Frankfurter Allgemeine Zeitung) naveli su da zemlje regiona ne moraju odmah dobiti puno političko članstvo u EU, već da bi prvo trebalo da budu integrisane u jedinstveno evropsko tržište i Šengen zonu.