Šta je “srpski svet” i koji su razlozi za zabrinutost

Za Antenu M piše: Srđa Pavlović

Nema sumnje da je srpski svet koncept ekspanzionističkog nacionalizma sa značajnom neokolonijalnom dimenzijom, čije hegemone naočari vide cijeli zapadni Balkan kao svoju istorijsku postojbinu koja je rasparčana zbog nesrećnih istorijskih okolnosti, pa mora biti vraćena u cjelinu, po svaku cijenu. Zato sto pripada promisljanju svijeta kojim dominiraju vojna i ekonomska sila, kao i osvajački impuls i nagon za administrativnom kontrolom, ovaj koncept se ne razlikuje mnogo od hegemonih koncepata kao što su ruski svet, francuski svet, njemački svet, italijanski svet, engleski svet, ili američki svet.

Dok slavi sopstvenu kulturu i tradiciju, istvremeno nipodaštava i ponižava kulturu i tradiciju poslovičnog drugog i gotovo ekskluzivno funkcioniše u okvirima mentalnog i lingvističkog civilizacijskog diskursa koji je zadojen znatnom dozom rasizma i kesnofobije. To je ekstremno nacionalistički koncept osvajanja koji briše razlike, prisvaja tudje kulture i tradicije, te nameće etnocentričnu i vjersku uniformnost stanovništvu sto naseljava teritoriju koju vjernici srpskog sveta smatraju svojom prapostojbinom.

Stoga ne čudi što susjedne države, kao što su Crna Gora, Kosovo, i Bosna i Hercegovina, da pomenem samo one koji su trenutno najugroženije, vide srpski svet kao egzistencijalnu prijetnu svojoj suverenosti, nezavisnosti i teritorijalnom integritetu, ali i kao ozbiljnu opasnost za destabilizaciju identitetskih matrica njihovih gradjana.

Ne umanjujući prijetnju koju paradržava Republika Srpska predstavlja za integritet Bosne i Hercegovine, može se reći da je Crna Gora ipak jedinstven slučaj zbog dubokih linija identitetskih podjela koja postoje izmedju njenih gradjana Srba i Crnogoraca. Tokom posljednjih nekoliko decenija i zbog snažnog uticaja srpske države i Crkve Srbije, ove linije podjela su se još značajnije produbile. Ovo produbljivanje je proizvod hegemonog ekspanzionističkog impulsa koji je promišljan i definisan u Beogradu.

Pomenuto produbljivanje podjela se jasno može ilustvovati pregledom brojki i procenata iz serije popisa u Crnoj Gori izmedju 1991 and 2023 godine. Procenat onih koji su se deklarisali kao Srbi na popisu iz 1991 godine je bio 9.34%, dok je na popisu iz 2023 godine taj procetan porastao na 32.93%.

Naravno, raspad SFRJ i ratovi koji su ga pratili (1991-1995) su bili period visoke nacionalne mobilizacije svih grupa u regionu i činio je značajan razlog za ovakav rast. Ipak, pomjeranje od nekih 23% tokom 31 godinu govori dosta o odlučnosti i upornosti srpske države i Crkve Srbije, te njihovih političkih aktivista u Crnoj Gori da rade na rekalibraciji identitetskih matrica u ovoj državi.

Ove brojke takodje govore o visoko politizovanoj prirodi identiteta uopšte i etničkog identieta u Crnoj Gori pogotovo. U Crnoj Gori se doskora nerijetko moglo čuti da je raspad SFRJ kreirao i novu kategoriju identitetskih konvertita zvanih “politički Srbi”. U konačnici, identitetska promjena vidljiva na popisu je zabrinjavajući pokazateljh fundamentalno niskog nivoa sposobnosti crnogorske države da se usiješno nosi s ovim trendom.

Jasno je zašto Crnogorci, kao brojčano dominantna nacionalna grupa u državi, vide koncept srpskog sveta kao prijetnju i kao opasnu alatku u arsenalu srpskog ekspanzionističkog nacionalizma. Oni u Crnoj Gori koji se deklarišu kao Srbi vide obećanje srpskog sveta kao stvar prirodne progresije i kao pitanje kompletiranja njihove nacionalne aspiracije da žive u jednoj srpskoj državi. Dodatni element koji podgijeva strah jeste razvoj medjunarodne geopolitičke situacije. U trampovskom post-demokratsklom svjetskom poretku, u kojem vlada princip “sile” koja je uvijek u pravu, hegemoni koncepti kakav je srpski svet mogu lako dobiti podršku od velikih sila poput Rusije i SAD.

Neosporno je da je crnogorsko društvo duboko podijeljeno po više linija. Najočiglednija je podjela po identitetskim linijama na Srbe i Crnogorce, uključujuci i neobični amalgam poznat kao “Srbi iz Crne Gore”. Podijeljeno je i po linijama administrativne pripadnosti jednoj od dvije pravoslavne crkve u državi, Crkvi Srbije i Crnogorskoj Pravoslavnoj Crkvi. Podijeljeno je takodje i po liniji suprotstavljenih istorijskih narativa. (Vidi: Srdja Pavlović, ”Ko se kako krsti u Crnoj Gori”? Vijesti, Januar 15, 2020. https://www.vijesti.me )

Svaka od ovih podjela je višeslojna, ali bi se mogla sumirati konstatacijom da se u osnovi radi o fundamentalnom neslaganju oko nacionalne percepcije tačke postanja i početka istorije našeg prostora: da li je taj pocetak bio “srpski” ili “crnogorski”. Nesporno je da se u oba slučaja radi o takozvanom tradicionalističkom promišljanju nacije utemeljenom u primordijalnoj perspektivi koja naciju definiše kao organsku tvorevinu oblikovanu zajedničkom istorijom, jezikom, vjerom i nasljedjem predaka. Naučnici poput Kliforda Gerca, Edvarda Šildsa, Antoni D. Smita, Adrijana Hejstingsa, Hju Seton-Votsona, Pjera van den Bergea, i Valkera Konora su neki od autora koji su zagovarali ovakav pristup izučavanju nacije.

Savremena politička i društvena dinamika u državi odražava ove linije podjela koje stvaraju nestabilnu političku situaciju i proizvode dugoročne tenzije medju različitim grupama. Srbi u Crnoj Gori uglavnom glasaju političke partije s ovim nacionalnim predznakom i one partije čiji programi slijede mantru srpskog sveta. Crnogorci uglavnom glasaju partije čiji programi imaju značajnu otvorenost prema liberalnim i prozapadnim idejama, ali koje imaju i nacionalni elemenat u svojim programima. Dio gradjana apstinira od izbornog angažmana tvrdeći da postojeće partije ne zadovoljavaju njihova izborna očekivanja, jer istinska gradjanska, liberalna i proevropska s jedne strane, ili istinski crnogorska suverenistička politička alternativa, s druge, tek treba da se pojave.

Stoga nema sumnje da koncept srpskog sveta ima direktan i značajan destabilizirajući uticaj na pitanja identiteta, vjere i istorijskog narativa u Crnoj Gori. I sve ostale sfere društvenog, ekonomskog, finansijskog, i obrazovnog života u državi pokazuju snažne efekte ovog hegemonom koncepta, ali je to tema za neki drugi analitički angažman.

Onima koji se u Crnoj Gori i drugdje u regionu deklarišu kao Srbi ovaj koncept nudi bazični identitetski okvir i omogućava da se oni osjećaju kao dio većeg nacionalnog kolektiva, iako su geografski udaljeni od državne teritorije koju percepiraju kao svoju nacionalnu postojbinu i maticu. Srpski svet briše ovu realnost fizičkog odvajanja zato što hegemonih neoimperijalnih zahtjeva. Eliminiše se, dakle, klasična dijasporska mučna pozicija izdvojenosti i osjećanje napuštenosti medju Srbima koji žive izvan Srbije. Ono što srpski svet, u stvari, prodaje svojim sljedbenicima jeste glavni sastojak svakog nacionalističkog eliksira i ono što je istoričar Timoti Snajder formulisao kao politika vječnosti. (Vidi: Srdja Pavlović, “Neminovnost politike vječnost)