CGO: Crna Gora ubrzala EU pregovore, ali Albanija sustiže, a Island bi mogao dodatno promijeniti odnos snaga

Centar za građansko obrazovanje (CGO) ocijenio je da se pregovori Crne Gore za članstvo u Evropskoj uniji trenutno odvijaju bržim tempom nego ranije, ali da su ključni izazovi i dalje suštinske reforme i njihova dosljedna primjena. Istovremeno, kako navode, ubrzani napredak Albanije i mogućnost povratka Islanda u pregovarački proces dodatno komplikuju regionalnu dinamiku evropskih integracija.

Crna Gora je evropski put započela prije gotovo dvije decenije i dugo je važila za najozbiljnijeg kandidata za naredno članstvo u Evropskoj uniji. Pregovori su formalno otvoreni 2012. godine, nakon prethodnih faza procjene spremnosti države, a početni tempo bio je veoma brz.

Već iste godine privremeno je zatvoreno jedno pregovaračko poglavlje, dok je do kraja 2015. otvorena gotovo polovina poglavlja i zatvoreno još jedno. Međutim, proces je u narednim godinama usporen, pa je za otvaranje svih pregovaračkih poglavlja bilo potrebno gotovo osam godina. Do danas je Crna Gora privremeno zatvorila ukupno 14 poglavlja.

Do 2017. godine zatvorena su tri poglavlja, a promijenjeni geopolitički kontekst – koji je pitanje proširenja ponovo visoko vratio na agendu Evropske unije – doprinio je novom intenziviranju procesa. Tako su tokom 2024. godine privremeno zatvorena tri poglavlja, tokom 2025. šest, dok su dva zatvorena u 2026. godini.

Ista geopolitička kretanja uticala su i na dinamiku evropskih integracija Albanije, koja se sve češće pominje kao ozbiljan konkurent Crnoj Gori na tom putu. Za razliku od Crne Gore, kojoj je bilo potrebno gotovo osam godina da otvori sva pregovaračka poglavlja, Albanija je taj proces završila za manje od tri godine – od 2022. do 2025. godine – koristeći novi model pregovora kroz klastere.

U CGO-u navode da takva dinamika ukazuje na snažnu političku volju, ali istovremeno otvara pitanje kvaliteta i održivosti sprovedenih reformi.

Iako Crna Gora i dalje ima značajnu prednost – sa 14 privremeno zatvorenih poglavlja, dok Albanija još nema nijedno – u pojedinim izjavama evropskih zvaničnika sve češće se ističe ubrzani napredak Albanije. Evropska komesarka za proširenje Marta Kos taj napredak je okarakterisala kao „do sada nezabilježen“, a u pojedinim krugovima Albanija se već pominje kao nova „predvodnica“ procesa proširenja.

CGO ukazuje da takvoj percepciji doprinose i određeni faktori, poput snažnije ekonomske povezanosti Albanije sa Evropskom unijom u pojedinim oblastima, šireg političkog konsenzusa o evropskim integracijama, kao i izostanka izraženih sumnji u maligni uticaj država sa kojima EU nema razvijenu saradnju.

Dodatnu neizvjesnost u proces proširenja unosi i mogućnost da Island ponovo aktivira pregovore o članstvu u EU. Ta država započela je pregovarački proces u julu 2010. godine i za manje od dvije godine otvorila 27 i privremeno zatvorila 11 pregovaračkih poglavlja.

Pregovori su, međutim, zamrznuti nakon promjene vlasti 2013. godine, a 2015. je formalno zatraženo povlačenje kandidature. Ipak, aplikacija Islanda i dalje je formalno validna, a referendum najavljen za 29. avgust 2026. godine mogao bi otvoriti put za nastavak pregovora.

Island je već duboko integrisan u evropske strukture kroz članstvo u Evropskom ekonomskom prostoru, Šengenskom prostoru i Evropskoj asocijaciji slobodne trgovine, te primjenjuje značajan dio pravne tekovine EU. Učestvuje i u brojnim programima i agencijama Unije, što ukazuje na visok stepen usklađenosti sa evropskim standardima.

Prema ocjeni CGO-a, to znači da bi Island, uz rješavanje spornih pitanja poput politike ribarstva, mogao relativno brzo završiti pristupne pregovore.

U takvom scenariju, upozoravaju iz CGO-a, pozicija Crne Gore kao naredne članice Evropske unije mogla bi biti dovedena u pitanje. Jedna od mogućnosti je paralelno pristupanje više manjih država, dok bi nepovoljniji scenario mogao značiti da Island postane članica prije Crne Gore.

CGO naglašava da je pred Crnom Gorom važan period koji predstavlja veliku razvojnu šansu, ali upozorava da ubrzanje pregovora mora biti praćeno stvarnim reformama u oblasti vladavine prava, jačanja institucija i dosljedne primjene zakona.

Iz te organizacije pozivaju vladajuću većinu da bez odlaganja intenzivira reformske procese i pokaže političku odgovornost, kako bi Crna Gora zadržala lidersku poziciju i uspješno privela kraju pregovore o članstvu u Evropskoj uniji.