Tramp je upravo pokazao Ukrajini i NATO-u šta za Vašington zaista znači biti saveznik

Ukratko: Sporazum Vašingtona i Irana razotkriva transakcioni pristup Sjedinjenih Američkih Država rješavanju sukoba, koji daje prednost brzom postizanju dogovora u odnosu na bezbjednosne interese saveznika. Javno negodovanje Izraela predstavljeno je kao upozorenje Ukrajini, čija je pregovaračka pozicija u bilo kakvom budućem sporazumu znatno slabija. Za Kijev, Evropa vjerovatno nudi dugoročniju i pouzdaniju bezbjednost od američke politike oblikovane instinktom jednog lidera za sklapanje sporazuma i promjenjivim prioritetima Vašingtona.

Sjedinjene Američke Države i Iran formalno su 19. juna potpisali memorandum kojim je okončan rat koji je trajao više od stotinu dana. Iranski vrhovni vođa ubijen je u početnim napadima, u sukobu je poginulo 13 američkih vojnika, a Vašington je potrošio značajan dio svojih zaliha precizne municije. Ishod? Prema ocjeni čak i saveznika američke administracije, riječ je o sporazumu koji ostavlja režim u Teheranu netaknutim, vjerovatno dodatno učvršćenim na vlasti, dok su ključna pitanja u vezi sa njegovim nuklearnim programom odložena, a ne riješena.

Izrael je ogorčen. Odgovor američkog potpredsjednika Džej Dija Vensa na to nezadovoljstvo nije bio pokušaj umirivanja saveznika. Naprotiv, javno je ukorio izraelske lidere poručivši im da se „probude i suoče sa stvarnošću“ sopstvene izolacije.

To je način na koji Vašington postupa prema saveznicima koji se protive uslovima sporazuma koji predsjednik Donald Tramp želi da zaključi – poručuje im da se usklade sa njegovom politikom.

Lekcija koju niko nije želio da nauči na ovaj način

Izrael nije mlađi partner Vašingtona. To je vjerovatno najdublje integrisano bezbjednosno partnerstvo koje SAD imaju u svijetu – građeno tokom sedam decenija, osnaženo unutrašnjim političkim konsenzusom u Vašingtonu koji nadživljava promjene administracija, te održavano kroz obavještajnu saradnju i zajednički razvoj naoružanja.

Američki predsjednici iz obje političke partije taj odnos su gotovo smatrali svetinjom. Ako takvo partnerstvo može biti javno zanemareno onog trenutka kada postane prepreka sporazumu koji Tramp želi da postigne, onda se svakom drugom američkom partneru nameće očigledno pitanje: po čemu ste vi drugačiji?

Ukrajina nema sedam decenija duboko ukorijenjenih institucionalnih veza sa Vašingtonom. Nema ni politički lobi u SAD koji bi imao približno isti uticaj kao izraelski. Ima više od četiri godine rata punog intenziteta, ogromnu podršku i simpatije Zapada, te bezbjednosni odnos koji je izgrađen ubrzano, pod pritiskom ratnih okolnosti, a ne kroz decenije pažljivo građenih institucija.

Ako se Jerusalimu može poručiti da prihvati uslove koji mu ne odgovaraju, onda pregovaračka pozicija Kijeva u nekom budućem dogovoru djeluje znatno slabije.

Ovo nije hipotetička bojazan. Upravo takva dinamika stoji iza najglasnijih kritika Trampovog pristupa okončanju rata u Ukrajini: transakcioni instinkt koji prednost daje utisku da je sporazum postignut, a ne njegovom stvarnom sadržaju, i to u odnosu prema partneru koji u Vašingtonu ima daleko manji politički značaj nego što ga je Izrael ikada imao.

Obrazac, a ne izuzetak

Kritičari sporazuma sa Iranom – uključujući i članove Trampove partije – ocijenili su ga jednim od najlošijih spoljnopolitičkih ishoda njegovog predsjedničkog mandata. Sporazum ostavlja neriješenim upravo ona pitanja koja su bila najvažnija: ograničenja obogaćivanja uranijuma, sudbinu postojećih iranskih zaliha, kao i pitanje da li su Liban i Hezbolah uopšte obuhvaćeni njegovim odredbama.

Ono što sporazum pruža brzo i neposredno jeste privid rješenja: Tramp je okvirni dogovor potpisao tokom večere sa francuskim predsjednikom Emanuelom Makronom u dvorcu Versaj, nakon čega je rat proglasio „završenim“.

To nije izolovan slučaj. To je suština spoljnopolitičkog djelovanja ove administracije: brzina ispred sadržaja, politički efekat ispred sprovođenja dogovorenog, sporazum kao cilj sam po sebi, a ne ono što taj sporazum zaista donosi.

Kritike transakcione politike nikada nijesu bile usmjerene protiv postizanja sporazuma – diplomatija se upravo na njima zasniva. Problem nastaje kada sam utisak da je dogovor postignut postane važniji od dugoročne stabilnosti koju bi taj dogovor trebalo da obezbijedi. Rješenje koje samo zamrzava krizu, umjesto da je trajno otkloni, može stvoriti privid stabilnosti, dok istovremeno ostavlja uslove za izbijanje nove krize.

Strateški dijalog Srbije i Vašingtona razvija se po sličnom obrascu – odnos se ne zasniva prvenstveno na zajedničkim demokratskim vrijednostima, već na rijetkim mineralima, vojnim kapacitetima i geostrateškoj korisnosti. Iranski pregovarači su to prepoznali i iskoristili. Sve više to čini i Beograd.

Bilo bi mudro da i Kijev to razumije – ne kao uvredu, već kao realan opis načina na koji Vašington danas funkcioniše. Ova administracija nije neprijateljski nastrojena prema Ukrajini. Međutim, ona nije organizovana oko strpljive i vrijednosno zasnovane politike kakvu zahtijevaju dugoročne bezbjednosne garancije. Njena logika počiva na sklapanju sporazuma koji se mogu predstaviti kao politički uspjeh.

Zašto je Evropa odgovor, a ne utješna nagrada

Ovo je vjerovatno najvažniji dio cijelog argumenta, a istovremeno i onaj koji se najčešće zanemaruje, kako u Kijevu tako i u Briselu: Evropa ne bi smjela da se posmatra kao rezervna opcija u slučaju da američka posvećenost oslabi. Naprotiv, Evropa je dugoročnije i stabilnije strateško uporište upravo zato što evropske bezbjednosne garancije ne zavise od izbornog ciklusa niti od političkih prioriteta jednog predsjednika sklonog transakcionom pristupu.

Evropske institucije djeluju sporo – ta kritika je opravdana i dobro dokumentovana. Međutim, institucionalne obaveze koje se sporije grade obično traju duže od političkih promjena i smjena vlasti. Član 5 NATO ugovora, pristupni okviri Evropske unije ili bilateralni sporazumi o odbrani sa pojedinim evropskim državama predstavljaju obaveze ugrađene u pravne i institucionalne strukture koje ne nestaju promjenom jedne vlade.

Nasuprot tome, američka podrška Ukrajini trenutno u velikoj mjeri zavisi od stavova jednog čovjeka i njegovog promjenjivog poimanja onoga što predstavlja „dobar sporazum“.

Događaji na Bliskom istoku ove sedmice trebalo bi da ubrzaju raspravu koja se već vodi u evropskim prijestonicama – da bezbjednosna arhitektura kontinenta više ne može počivati na pretpostavci neupitne i trajne američke posvećenosti. U tom kontekstu, odbrana Ukrajine ne bi trebalo da bude prije svega američki projekat koji Evropa podržava. Ona mora postati evropski projekat koji će Vašington podržavati kada za to bude imao interes.

Pouka za cijeli savez

Ono što se ove sedmice dogodilo sa Iranom nije samo priča o Bliskom istoku. To je veoma jasna demonstracija načina na koji ova administracija posmatra razliku između interesa saveznika i sopstvenog rasporeda za sklapanje političkih dogovora.

Izrael je tu lekciju naučio kroz javni prijekor. Ukrajina ne bi trebalo da istu lekciju nauči na isti način.

Isto važi i za ostatak transatlantskog saveza. Poljska, baltičke države i svaka članica NATO-a koja se graniči sa revizionističkom Rusijom pažljivo prate isti signal. Prate ga i američki partneri u indo-pacifičkom regionu. Tajvan, posebno, ima razloga da se pita da li bi Bijela kuća sa izraženim transakcionim pristupom ostala dosljedna svojim bezbjednosnim obavezama ukoliko bi sporazum sa Pekingom u nekom trenutku djelovao kao politički isplativija opcija.

Zaključak nije da Sjedinjene Američke Države napuštaju svoje saveznike. Zaključak je da američka podrška, pod sadašnjom administracijom, ima rok trajanja koji više određuje politička pogodnost Vašingtona nego stvarne bezbjednosne potrebe partnera.

Za Ukrajinu, ali i za Evropu u cjelini, odgovor ne smije biti panika. Potreban je proces strukturnog prilagođavanja: brža evropska integracija u oblasti odbrambene industrije, vjerodostojne evropske bezbjednosne garancije koje ne zavise od dobre volje Vašingtona i trezveno razumijevanje da je najpouzdaniji saveznik onaj čije su obaveze ugrađene u institucije, a ne u raspoloženje učesnika jednog pregovaračkog sastanka.

Iran je ove sedmice dobio sporazum. Izrael je dobio lekciju o tome koliko malo znače njegove primjedbe kada Vašington odluči da je posao završen.

Ukrajina i ostatak NATO-a trebalo bi da tu lekciju prihvate kao upozorenje, ma koliko glasnik bio nepoželjan. Bolje je naučiti je sada, na tuđem iskustvu, nego kasnije na sopstvenom.

Najpouzdanija bezbjednosna garancija za Ukrajinu možda se na kraju neće nalaziti u izboru između Sjedinjenih Američkih Država i Evrope, već u izgradnji dovoljno snažne Evrope koja će obezbijediti da obje strane ostanu posvećene njenoj bezbjednosti – pod uslovima koje određuje Kijev, a ne prema političkom rasporedu i prioritetima Vašingtona.