IA: Tužilaštvo pred Skupštinom - obaveza, a ne izbor

Pozivanje na zaštitu „okolnosti pojedinih predmeta“ ne može biti osnov za potpuno odbijanje parlamentarne kontrole od strane tužilaštva. Zakonski okvir i ranija praksa ukazuju da VDT i GSDT moraju da se odazovu pozivima nadležnih odbora i učestvuju u njihovom radu kada se razmatraju pitanja iz njihove nadležnosti, osim u dijelu koji bi mogao da ugrozi efikasno vođenje krivičnog postupka, saopšteno je iz Instituta alternativa (IA).

Tokom 2025. godine u javnosti je otvorena rasprava između Vrhovnog državnog tužioca (VDT) i Skupštine Crne Gore u vezi sa obavezama VDT-a da se odazove pozivima skupštinskih odbora, kao i obima informacija koje je dužan da pruži poslanicima. Spor se, podsjećaju u IA, primarno odnosi na tumačenje Zakona o državnom tužilaštvu i Poslovnika Skupštine, naročito u dijelu koji se tiče zaštite „okolnosti pojedinih predmeta“ i parlamentarne kontrolne funkcije.

Zakon o državnom tužilaštvu propisuje da su, na zahtjev Skupštine ili njenih radnih tijela nadležnih za pravosuđe, antikorupciju i bezbjednost, VDT i Glavni specijalni državni tužilac (GSDT) dužni da: dostave posebne ili periodične izvještaje o radu u rokovima koje odredi Skupština ili nadležno tijelo, učestvuju u radu sjednica Skupštine, anketnih odbora i nadležnih odbora, kada se razmatraju ti izvještaji, osim kada se radi o okolnostima pojedinačnih predmeta.

- Nakon razmatranja izvještaja, ili u slučaju njihovog nedostavljanja bez opravdanog razloga, Skupština ili nadležni odbor mogu dostaviti Tužilačkom savjetu i ministru pravde mišljenja, ocjene, predloge i preporuke. Nadležni odbor bi, radi potpunog poštovanja Zakona o državnom tužilaštvu, trebalo formalno da zatraži dostavljanje posebnog izvještaja od VDT-a. Tokom 2024. godine, Zakon o državnom tužilaštvu je izmijenjen, uključujući i odredbu o saradnji sa Skupštinom, a koja bi se mogla tumačiti kao propisivanje obaveze VDT-u da učestvuje u radu Skupštine i bez prethodno zatraženog izvještaja. Izmjenama je precizirano da je učešće na sjednicama vezano za razmatranje izvještaja koje su poslanici prethodno zatražili - navedeno je u saopštenju IA.

Ističu da Poslovnik Skupštine dodatno predviđa mogućnost organizovanja kontrolnog saslušanja radi ostvarivanja kontrolne funkcije Skupštine nad organima koji joj, na osnovu zakona, podnose izvještaje o radu. Državno tužilaštvo nesporno spada u ovu kategoriju organa.

- U ranijoj parlamentarnoj praksi, VDT i GSDT su se redovno odazivali pozivima skupštinskih odbora i učestvovali u njihovom radu. Raniji VDT i GSDT, kao i aktuelni GSDT do izbora sadašnjeg VDT-a u januaru 2024. godine, učestvovali su u kontrolnim saslušanjima i sjednicama odbora. Takođe, tokom 2023. godine i rukovodioci drugih državnih tužilaštava i državni tužioci su učestvovali u radu odbora, iako ih zakon izričito ne obavezuje - navodi se u saopštenju.

Tačno je, dodaju u IA, da Zakon o državnom tužilaštvu izričito propisuje obavezu učešća u radu odbora samo za VDT i GSDT, ali ranija praksa ukazuje na šire shvatanje odgovornosti tužilaštva prema Skupštini. Sa druge strane, navode, u interesu dobre institucionalne komunikacije i jačanja povjerenja javnosti, VDT i GSDT su mogli da se odazovu pozivu odbora, uz dostavljanje pisanog ili usmenog obrazloženja u granicama dozvoljenim zakonom.

- Posebno u predmetima od posebnog interesa javnosti, VDT nema ograničenje da dostavi objedinjenu hronologiju postupanja državnih tužilaca bez iznošenja sadržaja koji bi ugrozio postupak - kažu u IA.

U IA dodaju da pojam „okolnosti pojedinih predmeta“ treba tumačiti ograničeno, umjesto što se navedena formulacija uzima od VDT kao opravdanje za puno ograničenje informisanja o radu u predmetima.

- Ograničeno (usko) tumačenje podrazumijeva da se odnosi na podatke čije bi otkrivanje moglo ugroziti krivični postupak, konkretne procesne radnje koje su u toku ili su planirane, te informacije koje mogu otežati otkrivanje učinilaca krivičnih djela, kao i zaštitu podataka o ličnosti i poslovanju, kao što su: lični podaci, porodične okolnosti, poslovne tajne i slično - naglašeno je u saopštenju.

Istovremeno, VDT i GSDT nemaju zakonsku prepreku da obavijeste poslanike o preduzetim radnjama u opštem smislu kao što su saslušanja lica, naložena vještačenja, ili upućene međunarodne zamolnice, a bez navođenja identiteta i sadržaja radnji. Takav pristup je, smatraju u IA, u skladu da odredbom Zakona o državnom tužilaštvu, koja propisuje da se u slučaju informisanja javnosti o radu u pojedinom predmetu, mogu davati samo informacije o radnjama koje su preduzete ili se preduzimaju, bez navođenja imena učesnika u postupku i sadržaja preduzetih radnji.

- Informacije koje bi mogle uticati na vođenje postupka ne mogu se učiniti dostupnim javnosti. Navedena odredba se već primjenjuje u saopštenjima i izjavama medijima. Opravdano je stoga tvrditi da poslanici imaju najmanje onoliko prava koliko je zakonom dato opštoj javnosti - dodaje se u saopštenju.

U svim slučajevima od posebnog značaja i interesovanja javnosti i poslanika, VDT i GSDT imaju pravo i obavezu da, kako kažu u IA, saopšte nalaze do kojih su došli u okviru svog profesionalnog nadzora. 

- To podrazumijeva da mogu da pruže uvjerenje da su izvršili uvid u rad postupajućeg državnog tužioca i da je utvrđeno da on postupa u okviru zakonskih rokova, odnosno da obavijeste da postupak traje duže od zakonom propisanog roka, iz razloga koji su poznati rukovodiocu i koji se mogu smatrati opravdanim. VDT i GSDT mogu, takođe, da obavijeste poslanike o svom profesionalnom očekivanju u pogledu rokova za donošenje odluka u tim predmetima, uz navođenje faktora od kojih ti rokovi zavise - naglašeno je u sapštenju.

U IA kažu da transparentna i blagovremena komunikacija između VDT-a, GSDT-a i Skupštine, u granicama zakona, može doprinijeti jačanju povjerenja u rad državnog tužilaštva i smanjenju institucionalnih tenzija. Napominju da Skupština, kao organ koji bira VDT-a i dio članova Tužilačkog savjeta, ima legitiman interes da dobije osnovne informacije o postupanju tužilaštva u predmetima od posebnog javnog značaja, u obimu koji ne ugrožava krivične postupke.

- Obaveze ne postoje isključivo na strani VDT i GSDT, već i na strani poslanika. Poziv rukovodiocima tužilaštva treba da bude izuzetak, motivisan naročito opravdanim razlozima. Etički kodeks poslanika Skupštine Crne Gore, propisuje da su poslanici dužni da svoju funkciju obavljaju isključivo u javnom interesu, savjesno i odgovorno, uz poštovanje pravila o sprečavanju sukoba interesa. To podrazumijeva da, prilikom upućivanja poziva VDT-u i GSDT-u da učestvuju u raspravama u skupštinskim odborima i odlučivanja o zaključcima, poslanici ne smiju učestvovati u raspravama i odlučivanju o pitanjima i predmetima u kojima oni ili sa njima povezana lica imaju lični ili privatni interes. Poštovanje ovih etičkih standarda predstavlja preduslov za legitimnu i kredibilnu parlamentarnu kontrolu, kao i za očuvanje institucionalne ravnoteže i povjerenja javnosti u rad Skupštine i državnog tužilaštva - zaključeno je u saopštenju.