Green home: Crna Gora daleko od standarda EU u oblasti kvaliteta vazduha

Iako su tokom prethodnih godina sprovedene određene mjere za unapređenje kvaliteta vazduha, građani brojnih crnogorskih gradova se, naročito tokom zimskih mjeseci suočavaju sa visokim koncentracijama zagađujućih materija a zagađenje vazduha ostaje jedan od ključnih ekoloških i zdravstvenih problema u našoj državi, kazali su u nevladinoj organizaciji Green Home.

U Green Home-u kažu da su glavni izvori zagađenja u Crnoj Gori opšte poznati.

- U Pljevljima glavni izvor zagađenja vazduha su termoenergetski sektor i rudarstvo, dok su u drugim gradovima širom zemlje problem individualna ložišta, posebno ona koja koriste ugalj i drvo kao energent, neefikasni sistemi grijanja, čak i spaljivanje otpada u domaćinstvima. Saobraćaj takođe doprinosi zagađenju vazduha zbog velikog udjela starih vozila na našim putevima - kazali su u Green Home-u.

Prema podacima navedenim u Strategiji upravljanja kvalitetom vazduha Crne Gore za period 2026-2029, procjenjuje se da je zagađenje vazduha povezano sa oko 182 preuranjene smrti na 100.000 stanovnika u Crnoj Gori, dok je prosjek Evropske unije za 2022. godinu iznosio 78 na 100.000 stanovnika što ukazuje na ozbiljno opterećenje zdravlja stanovništva zagađenjem vazduha.

U Green home-u podsjećaju da standardi Evropske unije dozvoljavaju prekoračenja dnevne granične vrijednosti PM10 čestica od 50µg/m³ najviše 35 dana tokom godine.

- U Crnoj Gori, u toku 2024. ta vrijednost je prekoračena 102 dana u Bijelom Polju, 95 dana u Pljevljima i 60 dana u Podgorici. Ovo znači da je u 2024. godini broj dana sa prekoračenjem dnevne granične vrijednosti PM10 bio gotovo tri puta veći od dozvoljenog u Bijelom Polju, više nego dva i po puta veći u Pljevljima i oko 70 odsto iznad dozvoljenog u Podgorici. Iz ovoga je jasno da postojeće mjere nisu dovoljne da obezbijede poštovanje važećih standarda kvaliteta vazduha te da se stanovništvo ovih gradova tokom velikog dijela godine suočava sa koncentracijama zagađujućih materija iznad dozvoljenih vrijednosti. Nova Direktiva (EU) 2024/2881 ove standarde dodatno pooštrava jer propisuje dnevnu graničnu vrijednost PM10 od 45 µg/m³, koja se ne smije prekoračiti više od 18 dana u kalendarskoj godini, počev od 2030. godine - naveli su u saopštenju.

Crna Gora je nedavno usvojila Strategiju upravljanja kvalitetom vazduha na koju se dugo čekalo, što je obaveza koju je Crna Gora preuzela kroz Zelenu agendu za Zapadni Balkan, ali i Poglavlje 27.

Međutim, kako kažu u toj organizaciji, donošenje strateških dokumenata ima smisla samo ako ih prati realizacija konkretnih aktivnosti u praksi, što u Crnoj Gori često nije slučaj.

- U praksi, rast cijena peleta i problem sa nabavkom podstiču domaćinstva u Pljevljima da se ponovo okrenu uglju kao jeftinijem energentu, što je korak unazad, a što otvara pitanje efikasnosti sprovedenih mjera za prelazak na ekološki prihvatljivije načine grijanja - dodaje se u saopštenju.

Poseban problem, kako ističu, predstavlja izostanak planova kvaliteta vazduha za Sjevernu, Centralnu i Primorsku zonu, koji bi trebalo da definišu konkretne mjere po zonama.

- Oni su predviđeni Strategijom i obaveza su koja proizilazi iz Direktive ali još nisu izrađeni. Planovi moraju odgovoriti na konkretne lokalne probleme u navedenim zonama, prepoznati dominantne izvore emisija i definisati mjere koje će dovesti do smanjenja zagađenja. Bez jasnih rokova, odgovornih institucija, finansiranja i pokazatelja uspješnosti nije moguće ni pouzdano pratiti realizaciju ovih obaveza - naglašeno je u saopštenju.

U Green home-u podsjećaju Crna Gora ima uspostavljen sistem monitoringa kvaliteta vazduha sa automatskim mjernim stanicama. Podaci kontinuiranog mjerenja zagađujućih materija omogućavaju državi i lokalnim samoupravama da prepoznaju problematične periode i područja i da budu osnova za pravovremeno reagovanje a ne samo informisanje građana uz preporuku da ne izlaze iz domaćinstava i ne borave na otvorenom zbog visokih koncentracija zagađujućih materija.

Crnoj Gori su, navode u Green home-u, potrebna značajna ulaganja u energetsku efikasnost u domaćinstvima, dostupnije i čistije načine grijanja za domaćinstva, bolji javni prevoz, kontrolu industrijskih emisija i dosljedno sankcionisanje nepropisnog spaljivanja otpada.

- Posebnu ulogu u ovom procesu imaju lokalne samouprave koje poznaju zagađenja na svojoj teritoriji i trebaju da budu uključene u sprovođenje jednog dijela mjera. Sa druge strane, država mora da osigura koordinaciju, finansijske mehanizme kao i nadzor nad realizacijom preuzetih obaveza - naglašeno je u saopštenju.

Napominju da se obaveze koje je država preuzela kroz Zelenu agendu za Zapadni Balkan i proces pristupanja Evropskoj uniji ne mogu posmatrati kao ispunjene ako su samo usvojena strateška dokumenta već kroz smanjenje emisija zagađujućih materija i značajno poboljšanje kvaliteta vazduha.