Srbija na pragu da postane ekstremna autokratija: Zabrinjavajući rezultati istraživanja pokazuju koliko su uništene institucije i politički život
Rašireno je vjerovanje, opterećeno zabludama, da se u djelovanju aktuelne vlasti Srbije vidi „manjkava demokratija“, „defektna demokratija“, „polovična demokratija“, „hibridna demokratija“, „fasadna demokratija“, „lažna demokratija“, a naročito „izborna autokratija“. Skorija međunarodna istraživanja Srbiju uglavnom svrstavaju među zemlje čiji se tip vladavine kreće između manjkave demokratije i autokratije.
Može se, uz određeno uopštavanje, reći da Srbija pripada grupi zemalja koje se nalaze u procesu autokratizacije. Oslanjajući se na konceptualizaciju osnovnih pojmova iz habitusa autokratije i demokratije u studijama Indeksa transformacije BTI 2026 Fondacije Bertelsmann (Bertelsmann Stiftung’s Transformation Index - BTI) i Indeksa liberalne demokratije – LDI (Liberal Democracy Index - LDI) V-Dem instituta, može se zaključiti da Srbiju karakteriše „izborna“ autokratija u tranziciji ka diktaturi pod velom demokratije, piše u autorskom tekstu Srećka Mihailovića za Demostat.
Postavlja se pitanje: ako je izborna autokratija rezultat izbornih prevara i dugotrajnih manipulativnih i patoloških obrazaca u predizbornom i izbornom procesu, može li se uopšte govoriti o izbornoj autokratiji ili je riječ o autokratiji „legitimisanoj“ prevarom birača, nasiljem nad biračima, ucjenama i drugim devijacijama? U tom slučaju riječ je o nelegalnom i nelegitimnom uspostavljanju autokratije, bez obzira da li se radi o blažim formatima autokratije ili diktaturi. Ako je to tako, onda treba dovesti u pitanje istraživanja koja Srbiju ne vide na putu ubrzanog udaljavanja od normativno definisane demokratije.
Švedski institut V-Dem (Varieties of Democracy) u svom projektu prikuplja, mjeri i analizira preko 600 različitih pokazatelja demokratije, uz angažman više od 4.200 naučnika i stručnjaka iz mnogih zemalja. U izvještaju za 2025. godinu države su svrstane u pet kategorija: liberalna demokratija, izborna demokratija, „siva zona“ (ni demokratija ni autokratija), izborna autokratija i zatvorena autokratija – države u kojima nema formalnih izbora, slobode niti osnovnih prava.
Istraživači V-Dema navode da se globalni nivo demokratije u 2025. godini vratio na nivo iz 1978. godine. Za građane Zapadne Evrope i Sjeverne Amerike demokratija je na nižem nivou nego u prethodnih pedeset godina, prije svega zbog kontinuirane autokratizacije, posebno u SAD-u.
Autori izvještaja tvrde da je krajem 2025. godine u svijetu bilo 92 autokratije i 87 demokratija. Iako bi optimisti mogli smatrati da je odnos skoro izjednačen, zabrinjava podatak da 74% svjetske populacije živi u autokratskim državama, a svega 7% u liberalnim demokratijama. Još poraznije, 41% stanovništva živi u državama u kojima se odvija proces autokratizacije (autocratizing countries). Među državama gdje opada demokratija a raste autokratija nalaze se i Hrvatska, Italija, Slovačka, Slovenija i Velika Britanija.
Prema izvještaju V-Dem instituta za 2026. godinu, Srbija se nalazi u donjoj polovini liste od 179 država prema stepenu autoritarnosti i demokratičnosti. Stanje demokratije u Srbiji lošije je nego u 111 država, dok je bolje od 67 država.
Posmatrajući posljednjih 25 godina, V-Dem je prvih šest godina ovog vijeka Srbiju svrstavao u izborne demokratije, narednih šest godina u liberalne demokratije, a 2013. godine ponovo u izborne demokratije. Od 2014. godine pa do kraja prve četvrtine 21. vijeka, Srbija je kontinuirano svrstavana u izborne autokratije. Ukupno, šest godina liberalna demokratija, sedam godina izborna demokratija i dvanaest godina izborna autokratija. Tokom DOS perioda Srbija je bila demokratska država (liberalna ili izborna demokratija), dok je u periodu aktuelne vlasti naprednjaka zemlja izborne autokratije.
Institucije, kao posrednik između normi i stvarnosti, ne obavljaju svoj zadatak. Većina građana i ispitanika javnog mnjenja nezadovoljna je radom institucija, smatrajući ga nelegitimnim, a često i nelegalnim. Ovo potvrđuju istraživanja Demostata u posljednjih deset godina.
U tom kontekstu, svjedoci smo spremnosti velikog broja studenata i građana da se bore za „institucije koje rade svoj posao“. Drugo je pitanje koliko je ta spremnost politički operacionalizovana i dovedena do nivoa koji bi mogao biti efektivna politička snaga protiv aktuelnog kartela vlasti i uzurpacije normativnog sistema.
Na opštem planu, institucionalni sistem oblikuje i usmjerava političku kulturu i ponašanje subjekata institucionalnog djelovanja. Subjekti institucionalnog djelovanja prihvataju institucije različito, uz manju ili veću svijest o razlikama između institucionalnih normi i prakse. Percepcija nedosljedne institucionalne prakse omogućava moralno nestabilnim pojedincima i društvenim grupama „snalaženje u jazu između normi i prakse“.
Autoritarna vlast („kartel svevlasti“) svoju moć zasniva na namjernom stvaranju raskoraka između institucionalnih normi i prakse, faktički uzurpirajući institucije. Uzurpacija omogućava trgovinu ili zamjenu „institucionalnih usluga“ za političke usluge ili druge pogodnosti. Institucionalne usluge se koriste za nagrade poslušnim kadrovima i za kažnjavanje onih koji „smetaju“.
Uzurpacija institucija i trgovina institucionalnim uslugama omogućava kartelu vlasti maksimalizaciju moći. Ova moć se često predstavlja kao „meka moć“, iako počiva na institucionalnim patološkim praksama, i predstavlja prednost u odnosu na direktnu silu.
Izborne manipulacije, uključujući ucjenu birača, kupovinu glasova i lažne birače, doveli su do potpune difamacije izbora održanih 29. marta 2026. godine. U deset opština, izbori praktično nisu imali pobjednika niti poraženog. Umjesto da budu pokazatelj demokratskog izbora, bili su primjer suprotnosti demokratije i poštenih izbora.
Demokratija u Srbiji postoji uglavnom u normativnom sistemu (Ustav i zakoni), dok je u praksi prisutnost demokratije veoma ograničena. Aktuelni kartel vlasti u posljednjoj deceniji bazira svoju moć na četiri glavna izvora:
Uzurpacija institucija i trgovina „institucionalnim uslugama“;
Monopol nad upotrebom sile i nasiljem, uključujući policiju, kriminalce i stranačke aktiviste;
Potčinjavanje zakonodavne, sudske i izvršne vlasti, koncentracija moći u rukama vrha kartela;
Monopol nad većinom medija, koji kreiraju „paralelnu stvarnost“ u skladu sa interesima kartela.
Mediji služe za prikazivanje uzurpacije institucija, opravdanje sile i nasilja, zataškavanje podjele vlasti i minimiziranje monopola nad informacijama.