Al Kaida nije nestala: 25 godina od 11. septembra

Dvadeset pet godina poslije 11. septembra Al Kaida više nije globalna teroristička organizacija. Njeno jezgro je oslabljeno, ali su regionalni ogranci u Africi i Aziji snažni. Želi da se ukorijeni na lokalnom nivou.

Abdulah el-Muhajšini više ne mora da brine zbog američkih sankcija. Krajem avgusta 2026. godine Ministarstvo finansija SAD skinulo je bivšeg džihadističkog propovjednika sa SDN liste. Na toj listi nalaze se pojedinci i organizacije čija se imovina u SAD zamrzava i sa kojima američka lica, u načelu, ne smiju da posluju.

Abdulah el-Muhajšini je tokom građanskog rata u Siriji, između ostalog, bio vjerski savjetnik Fronta el Nusra, koji je proistekao iz Al Kaide, regrutovao borce i učestvovao u izgradnji strukture vlasti pod uticajem Fronta el Nusra. Njegovo skidanje sa liste povezano je s novom politikom američke vlade prema Siriji. Vašington je istovremeno ukinuo oznaku terorističke organizacije Frontu el Nusra, odnosno Hajat Tahrir el Šamu, i skinuo HTŠ sa SDN liste.

Dvadeset pet godina poslije terorističkih napada 11. septembra, to predstavlja zanimljiv presjek trenutnog stanja. Jer, Al Kaida nije nestala, ali više nije ni ista organizacija kao tada. Njeno jezgro je slabo, dok su njeni regionalni ogranci i dalje operativno snažni u djelovima Afrike i Azije. Centralno rukovodstvo i ogranci sve su više udaljeni jedni od drugih.

Regionalni ogranci

- U suštini moramo da napustimo evrocentrični pogled- kaže penzionisani islamolog Ridiger Lolker. On dodaje da su Al Kaida i druge džihadističke organizacije van Evrope i SAD oduvijek bile mnogo prisutnije nego što se to iz zapadne perspektive činilo.

To danas posebno važi za Afriku: u Sahelu je nastao moćan savez Al Kaide, Džamaat Nusrat el-Islam vel-Muslimin (Zajednica za podršku islamu i muslimanima, JNIM), u Somaliji je snažna grupa Al Šabab, tijesno povezana s Al Kaidom, dok se u Jemenu održava Al Kaida na Arapskom poluostrvu (AQAP). I Avganistan ostaje utočište te organizacije.

Sama Al Kaida sve rjeđe nastupa pod sopstvenim imenom. To je u velikoj mjeri posljedica uspješne borbe protiv terorizma poslije 2001. godine, kaže Lars Berger, profesor za proučavanje terorizma na njemačkoj Visokoj saveznoj školi. Vojne operacije u Avganistanu, kao i saradnja obavještajnih službi i policije, znatno su oslabile tu grupu.

- U tom smislu, napadi 11. septembra bili su veliki strateški neuspjeh Al Kaide- kaže Berger. Očekivana radikalizacija arapskog svijeta i pad tamošnjih režima nijesu se dogodili. Oko deset godina poslije napada u Njujorku i Vašingtonu, u maju 2011. godine, ubijen je najpoznatiji predstavnik Al Kaide, Osama bin Laden.

Al Kaida se potom reorganizovala. „Milicija je tražila područja u kojima bi mogla trajno da se ukorijeni – na primjer u djelovima Afrike ili u Jemenu“, kaže Berger. Posebno su joj pogodovale države sa slabim institucijama, preopterećenim bezbjednosnim snagama i neriješenim lokalnim sukobima.

To, na primjer, važi za područje Sahela. Tamo su džihadističke grupe mogle da prošire svoja uporišta. Analiza istraživačkog centra „Critical Threats Project“ na primjeru Nigera pokazuje kako se JNIM i provincija Islamske države u Sahelu (ISSP) nadmeću za teritoriju, borce i resurse. JNIM je u junu 2026. napao međunarodni aerodrom u Nijameju.

Ekonomija nasilja

Ti uspjesi ne mogu se objasniti samo džihadističkom ideologijom, kaže Lolker. Oni se, kako dodaje, često poklapaju sa svojevrsnom ekonomijom nasilja.

- Nasilje je odavno postalo ekonomski faktor terorizma.

Kidnapovanja, krijumčarenje i pljačka čine svojevrsnu „ekonomiju pljačke“ ili „ekonomiju krijumčarenja“. Postoje čitava „tržišta nasilja“, kaže Lolker. Tamo gdje se nasiljem može zaraditi novac, džihadističke organizacije mogu da pridobiju i zadrže ljude.

Tome treba dodati i slabost države. „Ako postoji relativno slaba državna vlast ili država praktično ne postoji, onda su to, naravno, povoljni uslovi za djelovanje“, kaže Lolker. Al Kaida može da preživi tamo gdje nailazi na lokalne sukobe i vakuum vlasti.

Djelovanje na regionalnom nivou

Tokom godina promijenila se i njena strategija. Berger uočava „strateški zaokret“: od neposrednog napada na „dalekog neprijatelja“ ka izgradnji lokalnih struktura.

- Sada vidimo pokušaj da se djeluje alternativno i postepeno: umjesto spektakularnih činova nasilja naređenih sa najvišeg nivoa, pribjegava se manjim akcijama, koje su prije svega inicirane odozdo.

U Sahelu to znači sklapanje lokalnih savezništava, sticanje uticaja u zajednicama i kontrolu teritorije. „Critical Threats Project“ ovaj razvoj opisuje kao „lokalno prilagođavanje“.

Al Kaida tako opstaje upravo zahvaljujući svojoj diferencijaciji. JNIM koristi etničke i društvene sukobe u Sahelu, dok Al Šabab koristi sukobe unutar somalijskih klanskih struktura. Globalni cilj džihadista ostaje ideološki okvir, ali se konkretna borba vodi na lokalnom nivou.

Konkurencija „Islamske države“

U borbi za pažnju Al Kaida, međutim, ima konkurenta koji je nadmoćniji – Islamsku državu.

- Na kraju se sve svodi na to da mlađe džihadiste više privlači Islamska država- kaže stručnjak za terorizam Benam Hajdenrojter-Zaid sa Policijske akademije u Hamburgu.

Islamska država izvela je „spektakularnije“ i medijski uspješnije terorističke napade. Al Kaida je, međutim, dugoročnije planirala, smatra Hajdenrojter-Zaid, koji je prije nekoliko godina objavio opsežnu istoriju Al Kaide: „Islamska država je željela da se predstavi i što prije pokaže rezultate kako bi eksplozivno rasla.“

Nakon širenja Islamske države uslijedio je, međutim, njen slom. Al Kaida, nasuprot tome, i dalje postoji – iako u promijenjenim okolnostima.

Međutim, za tu grupu danas se postavlja pitanje može li da zamijeni stariju generaciju. To je, doduše, moguće, kaže Hajdenrojter-Zaid, ali upozorava da brend Al Kaide sve više gubi na privlačnosti.

Upravo u Evropi militantni džihadizam postao je manje privlačan. To, međutim, ne znači da su džihadističke ideje nestale – Al Kaida je samo izgubila nekadašnju sposobnost da u velikom broju mobiliše mlade ljude.

Jezgro Al Kaide je slabo, ali njeni regionalni ogranci nijesu. JNIM, Al Šabab i Al Kaida na Arapskom poluostrvu posebno mogu da steknu značajan uticaj u nestabilnim državama.

Malo informacija

Zbog toga je teško odgovoriti koliko je ta organizacija danas zaista opasna. Benam Hajdenrojter-Zaid ukazuje na jednu ključnu slijepu mrlju: „Svi jednoglasno naglašavaju da trenutno praktično nema nikakvih informacija o Al Kaidi. Jednostavno se ne zna šta ona trenutno radi.“

Od napada Hamasa u Izraelu 7. oktobra 2023. godine bilo je, osim toga, upadljivo koliko se malo Al Kaida pojavljivala u velikim regionalnim sukobima. Hamas, Hezbolah, Huti i Iran dominirali su političkom i vojnom scenom.

Dvadeset pet godina poslije 11. septembra Al Kaida nije nestala, ali više nije ni ista organizacija kao tada. U velikoj mjeri izgubila je svoju globalnu pozornicu. Zato je naučila da preživi na lokalnom nivou.

Nije isključeno da se u slabim državama ukorijeni toliko čvrsto i toliko dugo da od terorističke organizacije postane trajna politička i vojna sila.