Zapadni Balkan između sporova i integracija: Otvorena pitanja koja se guraju pod tepih prijete da postanu ozbiljan problem

Iako je Evropska unija (EU) odlučila da se u članstvo ne mogu donositi problemi sa susjedima, princip dobrosusjedskih odnosa (GNR) često postane alat kojim se postojeće tenzije između članica i kandidata za članstvo politizuju. Dodatno, otvorena pitanja između država koja se guraju pod tepih zarad članstva i mira u kući prijete da u jednom momentu postanu ozbiljan problem.

Ovo je pokazala CDT-ova opširna analiza međudržavnih odnosa, odnosno otvorenih pitanja između država Zapadnog Balkana koje su nekoj fazi pridruživanja EU.

- Ovaj princip jedan je od temeljnih principa EU a posebnu težinu ima od 2005. godine kada je u Pregovaračkom okviru za Hrvatsku izričito rečeno da će njihov napredak ka EU zavisiti od posvećenosti dobrim susjedskim odnosima i rješavanju graničnih sporova u skladu s principima mirnog rješavanja sporova iz Povelje Ujedinjenih nacija, uključujući, po potrebi, i nadležnost Međunarodnog suda pravde. Hrvatska je tada imala granični spor oko Piranskog zaliva sa Slovenijom, koja je već bila članica, i taj spor je postao prvi u istoriji koji je uticao na tok pregovora. To je bilo i prvo posredovanje EU u ovakvim slučajevima. Ipak, rješavanje ovog spora nije bilo uslov za ulazak Slovenije u EU, dok se od Hrvatske eksplicitno tražilo da se on riješi,  što pokazuje da EU  nije dosljedno primjenjivala princip rješavanja bilateralnih pitanja - kazao je Darvin Murić, glavni i odgovorni urednik portala Raskrinkavanje.me, govoreći o zaključcima analize.

Ipak, kako kaže, tek je Strategija za Zapadni Balkan iz 2018. godine eksplicitno podigla dobrosusjedske odnose na nivo “moranja”, odnosno učinila ih neophodnim uslovom za članstvo i to porukom da neće dozvoliti “uvoz” sporova.

Tada je, podsjeća Murić, Evropska komisija jasno označila dobre susjedske odnose i pomirenje označava kao “preduslove za pristupanje” i poručuje da EU “ne može i neće uvoziti bilateralne sporove”, već da ih zemlje regiona moraju hitno riješiti.

S kim smo riješili granice?

Jasno je, navodi Murić, da princip dobrosusjedskih odnosa ima neuporedivo veću težinu na Zapadnom Balkanu nego u bilo kom prethodnom krugu proširenja. 

- Posebno kada imamo u vidu ratove devedesetih, nacionalizam naslijeđen iz tog perioda i činjenicu da značajan broj državnih lidera i partija vlasti vuče korijene upravo iz tog perioda, gaji narative i politike koji podrazumijevaju korišćenje sporova sa susjedima za stvaranje neprijatelja za potrebe na unutrašnjem planu - istakao je on.

Za razliku od centralnoevropskih zemalja koje su pristupale u periodu stabilizovanih granica konsolidovanih demokratija, Murić navodi da zemlje regiona i dalje nose teret raspada Jugoslavije i ratova 1990-ih. 

- Nasljeđe etničkih sukoba, “zamrznutih konflikata” i identitetskih sporova, neriješena pitanja granica i statusa manjina čine Zapadni Balkan prostorom u kojem je princip dobrosusjedstva ne samo politički kriterijum, već i preduslov za održivost državnosti i dugoročnu stabilnost - dodao je on. 

Jedna od najaktuelnijih političkih tema su pregovori Crne Gore i Hrvatske o otvorenim pitanjima poput vlasništva nad brodom “Jadran” i utvrđivanju činjenica o iz rata, ali i granice na Prevlaci. Otvorena su pojedina tehnička pitanja sa BiH, Albanijom i Kosovom koja se rješavaju konstruktivno, a Crna Gora ima neriješenih sporova i sa Srbijom. 

- Kada je u pitanju Prevlaka, status quo obezbijeđen je Protokolom o privremenom režimu duž južne granice između Hrvatske i tadašnje Savezne Republike Jugoslavije (čija je pravna sljedbenica Crna Gora) a dogovor je da se spor riješi pred Međunarodni sud pravde ili ad hoc međunarodnu arbitražu uz obostranu saglasnost o njenom mandatu. Ugovor o granici sa Bosnom i Hercegovinom, potpisan 2015. godine, uspješno je zatvorio dugogodišnju raspravu o Sutorini, dok EK u izvještaju iz 2024. godine navodi da fizičko obilježavanje granice još nije završeno. Ratifikovan je i Sporazum o razgraničenju sa Kosovom, iako je u Prištini izazvao unutrašnje političke tenzije i žestoke proteste. Taj spor crnogorska strana smatra zatvorenim. Granica sa Albanijom u praksi funkcioniše stabilno, dok se preostala tehnička pitanja vezana za njeno formalno uređenje rješavaju u okviru redovne bilateralne saradnje - naveo je Murić.

Prema njegovim riječima, zanimljiva je činjenica da, uprkos tome što je Srbija priznala Crnu Goru, i dvije države imaju diplomatske odnose, sporazum o demarkaciji granica nikada nije potpisan. 

Podsjeća da je crnogorska strana je od 2013. godine više puta inicirala početak pregovora o demarkaciji, ali da sastanci nikada nisu održani. Problem je, navodi Murić, priznanje Kosova, odnosno to što vlast u Beogradu pitanje razgraničenja između Crne Gore i Kosova posmatra u širem kontekstu sopstvenog stava prema Kosovu.

- Uprkos tome, odnosi Crne Gore i Srbije u praksi funkcionišu bez incidenata duž granice, a prekogranična saradnja, trgovina i sloboda kretanja teku nesmetano. Jednako funkcionalne su i granice i prekogranična saradnja Crne Gore i Kosova - istakao je on.

Identitetska pitanja teža od graničnih

Osim iscrtavanja linija između država, Crnu Goru i druge okolne zemlje čeka i razrješenje brojnih identitetskih i pitanja iz ratova. 

Murić podsjeća da su bilateralni odnosi Crne Gore i Srbije od 2006. godine obilježeni stalnim preplitanjem formalno korektne saradnje i dubokih identitetskih tenzija. 

- U značajnom dijelu srpskog nacionalnog korpusa - i u Srbiji i u Crnoj Gori - crnogorska suverenost nikada nije u potpunosti prihvaćena, već se doživljava kao privremena epizoda raspada „zajedničke države“. To se jasno ogleda u strateškim dokumentima Srbije, koji je eksplicitno definišu kao matičnu državu svih Srba u regionu i posebno izdvajaju Crnu Goru kao prioritet spoljne politike, uz ciljeve da se srpskom narodu obezbijedi „pravedna zastupljenost“ u institucijama - kazao je on.

Podsjeća da su identitetske i istorijske teme ponovo destabilizovale odnose Crne Gore i Hrvatske nakon što je Podgorica 2024. usvojila rezoluciju o genocidu u Jasenovcu, što je izazvalo snažnu reakciju Zagreba i dovelo do ozbiljnog zahlađenja u bilateralnim odnosima. Takođe, i položaj hrvatske manjine u Boki Kotorskoj postao je bilateralno osjetljivo pitanje.

- Dakle, jasno je da princip dobrosusjedskih odnosa, omogućava državama koje uđu u EU uslovljavanje aspiranata za članstvo, što, na primjer, može značiti da, ukoliko Crna Gora postane naredna članica EU može imati bolju poziciju za rješavanje sporova sa Srbijom, Albanijom ili bilo kojim kandidatom. A gdje postoje mogućnosti za uslovljavanje, postoje i za političke zloupotrebe - zaključio je Murić.