Šta drevna DNK otkriva o porijeklu naroda Balkana

Dvije velike međunarodne studije, objavljene u časopisima Cell (2023) i Nature (2025), rekonstruisale su genetsku istoriju Balkana sa preciznošću kakvu nijedan raniji metod nije mogao ponuditi. UCGSci Studio donosi pregled njihovih nalaza i značaja za razumijevanje porijekla naroda regiona.

Tri groba u Viminacijumu

U Viminacijumu, jednom od najvažnijih gradova rimske provincije Gornje Mezije, čiji ostaci leže kraj Kostolca u istočnoj Srbiji, istraživači su 2023. analizirali skeletne ostatke trojice sahranjenih u bogato opremljenim grobovima rimskog perioda. DNK analiza pokazala je da su među sahranjenima identifikovani pojedinci porijeklom iz Subsaharske Afrike; jedan je sahranjen sa rimskom legionarskom lampom kraj glave. U drugom grobu, sarkofagu izuzetne raskoši, nalazili su se skeletni ostaci muškarca lokalnog porijekla i žene anatolijskog porijekla, a pored njih je položeno 151 zlatno zrno, srebrno ogledalo i par zlatnih naušnica. 

Nalazi su dio analize 146 drevnih genoma iz današnje Srbije i Hrvatske, koju su vodili istraživači sa univerziteta Pompeu Fabra u Barseloni, Harvarda i  Western Ontario univerziteta u Kanadi. Studija je pokazala da je Balkan tokom rimske vladavine bio jedno od demografski najraznorodnijih mjesta u Evropi, sa velikim genetskim doprinosom iz Anadolije, ljudima afričkog porijekla i doseljenicima iz dalekih dijelova carstva.

Kako se drevna DNK analizira

Drevna DNK je genetski materijal sačuvan u kostima i zubima starim hiljadama godina; mineralni dio kosti djeluje kao mikroskopski sef koji štiti DNK molekule od raspadanja. Naučnici je izdvajaju tako što kost buše, prah hemijski obrađuju, a fragmente DNK pojačavaju i čitaju savremenim sekvencerima. Tako dobijena DNK, upoređuje se sa hiljadama drugih drevnih i modernih genoma kako bi se ustanovilo porijeklo i kretanje populacija.

Veliki preokret: slovenske migracije

Druga, novija studija, objavljena u časopisu Nature 3. septembra 2025. pod vođstvom Max Planck instituta u Lajpcigu, analizirala je genome 555 drevnih pojedinaca iz istočne Njemačke, Poljske, Ukrajine i sjeverozapadnog Balkana. Ustanovljeno je da je u nekim regijama između VI i VIII vijeka genetski doprinos istočnoevropskih doseljenika mogao prelaziti 80 odsto, što čini jednu od najvećih demografskih promjena u evropskoj istoriji. Pradomovinu doseljenika studija smješta u područje između rijeka Dnjestar i Don, dakle u dijelove današnje Ukrajine i južne Bjelorusije. Genetski podaci otkrivaju i prirodu te seobe: dolazile su čitave porodice, a ne ratnici, što znači da nije bila riječ o vojnom osvajanju, nego o preseljavanju zajednica. Doseljenici su, uz to, donijeli i drugačiji način organizacije zajednice — na pojedinim lokalitetima u istočnoj Njemačkoj zabilježeno je i do šest puta više bliskih srodnika na istom groblju nego u prethodnim periodima.

Slovenska ekspanzija, međutim, nije bila isključivo migracija. U nekim područjima lokalno stanovništvo prihvatilo je slovenski jezik i kulturu bez potpune genetske zamjene. Sami autori studije zaključuju da je istočnoevropsko porijeklo dominantna genetska komponenta u svim današnjim slovensko-govornim populacijama, ali njegov udio razlikuje se od regije do regije, odražavajući različite stepene miješanja sa zatečenim stanovništvom.

I prije Slovena: genetski tragovi u Crnoj Gori

Autori navode da su, već u periodu između 500. p.n.e. i 300. n.e., vjekovima prije velikih slovenskih migracija, pronašli „značajan broj pojedinaca" sa istočnoevropskim genetskim profilom na lokalitetima u Austriji, Mađarskoj, Srbiji i Crnoj Gori. Kretanje stanovništva iz istočne Evrope ka Balkanu nije, dakle, počelo u VI vijeku; slovenske migracije bile su najveći talas, ali ne i prvi. Genetski signal donesen migracijama VI i VII vijeka zadržao se, prema studiji, do IX i X vijeka — perioda kada nastaju prve slovenske države i, sa njima, glagoljica kao prvo slovensko pismo. Genetika tako po prvi put potvrđuje ono što su istoričari znali iz vizantijskih i franačkih izvora, a lingvisti iz uporedne analize slovenskih jezika.

Ograničenja i kontekst

Genetski uzorci sa Balkana još su nedovoljno gusti, posebno za Crnu Goru i Bosnu i Hercegovinu, za koje sistematska studija još nije objavljena. DNK nam govori o porijeklu, ali ne i o jeziku, religiji, kulturi ili samorazumijevanju onih koji su je nosili — te dimenzije identiteta pripadaju arheologiji, lingvistici i istoriji, ne genetici. U pojedinim zemljama drevna DNK postala je i oružje političkih projekata koji od nauke traže potvrdu za zaključke o „pravom" porijeklu jedne ili druge nacije. Sami autori odbijaju takvo čitanje. „Slika koja se ukazuje nije slika podjele", rekao je Miodrag Grbić, jedan od vodećih autora studije iz časopisa Cell, „nego dijeljene istorije."

Šta to znači

Skeletni ostaci iz Viminacijuma i 555 drevnih genoma iz Lajpciga mijenjaju ono što znamo o sebi tako što pokazuju da je samo pitanje bilo pogrešno postavljeno. Genetika ne potvrđuje mit o čistom porijeklu; pokazuje upravo suprotno — da je identitet istorijski proces stalnog miješanja, promjene i kontinuiteta.