CGO: Parlamentarna etika bez odgovornosti – 11 godina, pet prijava i nijedna izrečena sankcija

Više od jedanaest godina, dva Etička kodeksa, pet prijava i nijedna izrečena sankcija - bilans je sistema etičke odgovornosti poslanika u Skupštini Crne Gore - upozoravaju iz Centra za građansko obrazovanje (CGO).

Od donošenja prvog Etičkog kodeksa poslanika u decembru 2014. do kraja 2025. godine, kako ističu, nijedna prijava nije dovela do meritorne odluke o tome da li je Kodeks prekršen, dok od 2017. godine nije podnijeta nijedna nova prijava.

- To nije pokazatelj besprekorne parlamentarne etike, već upozorenje da mehanizam koji postoji na papiru ne funkcioniše u praksi - pokazuju nalazi nove analize CGO-a.

„Parlamentarna etika bez odgovornosti“, autora Miloša Kneževića, Mire Popović Trstenjak, Melodie Tran Tuan, Oskara Beriše i Ivana Kašćelana. 

- Tokom posmatranog perioda nije nedostajalo situacija koje su otvarale pitanje etičke odgovornosti poslanika. Bilježeni su incidenti koje je i sam Odbor za ljudska prava i slobode opisivao kao agresivne, nasilničke i neprimjerene, uvredljiva komunikacija, kao i izjave koje su otvarale pitanje diskriminatornog i homofobnog govora. U najmanje dva slučaja organizacije civilnog društva javno su pozivale ovlašćene aktere da aktiviraju Etički kodeks, ali ni to nije rezultiralo pokretanjem postupka - navode iz CGO-a.  

Problem je, između ostalog, dodaju, u zatvorenosti sistema jer etička odgovornost poslanika ostavljena gotovo isključivo samim poslanicima na procjenu.

- Građani, mediji, organizacije civilnog društva i zaposleni u Skupštini ne mogu neposredno podnijeti prijavu, već zavise od spremnosti ovlašćenih političkih aktera da to učine. Istovremeno, o odgovornosti odlučuju kolege prijavljenog poslanika u politički sastavljenom Odboru za ljudska prava i slobode, dok o žalbi odlučuje Kolegijum predsjednika Skupštine. U postupku nema nezavisnog ili stručnog elementa koji bi utvrđivao činjenice i doprinosio nepristrasnoj i ujednačenoj primjeni pravila - napominju iz ove NVO.

Kodeks iz 2019. je otklonio konkretnu proceduralnu blokadu zbog koje pet prijava iz 2015. i 2016. godine nije razmotreno, ali, kako ističu, nije riješio suštinski problem.

- No, od 2017. do kraja 2025. nije podnijeta nijedna nova prijava, pa se sistem iz faze u kojoj nije mogao da odluči ni kada je prijava postojala pomjerio u fazu u kojoj se mehanizam više uopšte ne aktivira. Dodatnu slabost predstavlja i normativna neodređenost Kodeksa. On ne definiše dovoljno precizno ključne pojmove poput privatnog interesa, povezanog lica, koristi, dostojanstva poslaničke funkcije ili degradiranja ugleda Skupštine, niti sadrži jasan katalog povreda i kriterijume za procjenu njihove težine. Poslaniku se za kršenje Kodeksa mogu izreći samo opomena ili javna opomena, što ne omogućava dovoljno proporcionalan odgovor na različite vrste i težinu povreda - navodi se u saopštenju.

Slabosti su, kažu, vidljive i kod prijavljivanja privatnog interesa.

- Tokom 2024. i 2025. godine Odboru nije dostavljena nijedna izjava o postojanju privatnog interesa, iako Kodeks takvu obavezu propisuje. Istovremeno, nijesu dovoljno uređeni sadržaj izjave, njeno objavljivanje i evidentiranje, dalje učešće poslanika u raspravi i odlučivanju nakon prijavljivanja interesa, niti posljedice neprijavljivanja. Ni edukacija, zamišljena kao važan preventivni mehanizam nakon preporuka GRECO-a, nije zaživjela u potrebnoj mjeri. Godišnje obuke nijesu sprovođene propisanom dinamikom, dio aktivnosti nije realizovan, učešće poslanika bilo je izuzetno nisko, a nijedne godine nije organizovana posebna praktična obuka posvećena samom Kodeksu, konkretnim obavezama poslanika i načinu njegove primjene - ocjenjuju iz CGO-a. 

Kako navode, poređenje sa Evropskim parlamentom, Irskom i Francuskom pokazuje da je problem Crne Gore u nedovoljnoj preciznosti pravila, zatvorenosti nadzora unutar političkih struktura, uskom rasponu mjera i izostanku primjene.

- Evropski parlament ima razrađenije kriterijume i širi raspon proporcionalnih sankcija, dok irski i francuski modeli pokazuju vrijednost nezavisnog elementa u nadzoru, mogućnosti sprovođenja istraga, objavljivanja nalaza i upućivanja predmeta drugim nadležnim organima - dodaje se u saopštenju. 

CGO preporučuje izmjenu Etičkog kodeksa poslanika kroz precizno definisanje ključnih pojmova i kataloga povreda, jasne kriterijume za procjenu njihove težine i odmjeravanje mjera, širi raspon proporcionalnih posljedica, kao i proširenje kruga ovlašćenih podnosilaca prijave.

- U postupak odlučivanja potrebno je uvesti nezavisan stručni element, uz jasna pravila o izuzeću i mogućem sukobu interesa. Potrebno je detaljnije urediti i prijavljivanje privatnog interesa, kao i odnos Kodeksa prema drugim zakonima i mehanizmima odgovornosti. Kada određeno ponašanje može predstavljati i povredu zakona, mora postojati i mehanizam za dostavljanje predmeta Agenciji za sprečavanje korupcije (ASK), tužilaštvu ili drugom nadležnom organu - kažu iz CGO-a.

Etički kodeks, naglašavaju, ne smije biti zaboravljeni dokument niti zbir načela čija primjena zavisi od političke volje.

- Jedanaest godina bez ijedne meritorne odluke i devet uzastopnih godina bez ijedne prijave nijesu dokaz visokih etičkih standarda u Skupštini, već ozbiljan signal da sistem odgovornosti ne funkcioniše - zaključuje se u saopštenju.