Pavelić – simbol izdaje i bijega: Istorijske činjenice kao odgovor savremenom revizionizmu

U jeku polemika izazvanih istupima Josipa Dabre, koji je aludirao da se u madridskoj grobnici nalazi „vođa svih Hrvata“, ponovo su otvorena pitanja istorijske odgovornosti i nasljeđa Ante Pavelića, poglavnika Nezavisne Države Hrvatske (NDH), čiji se režim vezuje za progon i stradanje brojnih Hrvata, Jevreja, Srba, Roma i drugih naroda.

Istoričari podsjećaju da je NDH, uspostavljena 1941. godine pod patronatom nacističke Njemačke i fašističke Italije, od početka bila satelitska tvorevina u kojoj su ključne odluke donosili Adolf Hitler i Benito Musolini, dok su domaći akteri imali ulogu izvršilaca. U tom kontekstu, Pavelićeva politika ostala je upamćena i po teritorijalnim ustupcima Italiji, uključujući djelove jadranske obale.

Tokom četiri godine vlasti, Pavelić je javno govorio o ostvarivanju „vjekovnog sna“ i obnovi državnosti, da bi početkom maja 1945. godine, u trenutku sloma nacističkih snaga na svim frontovima, napustio Zagreb i krenuo u bijeg.

U tom trenutku raspolagao je sa najmanje 150.000 vojnika u okviru HOS-a, približno koliko su imale i partizanske snage na teritoriji NDH. Ipak, odlučio je da ne organizuje odbranu države. Odbranu je formalno prepustio Vjekoslavu Luburiću, dok se sam, prema dostupnim svjedočenjima, povlačio prema Austriji.

Istorijski izvori ukazuju da je Pavelić 6. maja 1945. napustio Zagreb, prethodno sklonivši porodicu na sigurno još krajem 1944. godine. Navodi se i da je sa sobom ponio znatne količine zlata, uključujući imovinu oduzetu Jevrejima, koje je, prema svjedočenju Slavka Kvaternika, čuvano i u njegovoj privatnoj rezidenciji.

Posljednja sjednica Glavnog stana NDH održana je 8. maja 1945. u Rogaškoj Slatini, istog dana kada je u Remsu potpisana bezuslovna kapitulacija Njemačke. Njemački general Aleksandar Ler odlučio je da se preda partizanima, čime su ustaške snage ostale bez podrške.

Prema svjedočenjima savremenika, Pavelić je potom napustio kolonu vojnika i civila, procijenivši da je prespora, te se odvojio u pravcu Salzburga. Nakon prelaska u savezničku zonu, prijavio se američkim vlastima pod pravim imenom, ali je ubrzo, strahujući od izručenja, uz pomoć falsifikovanih dokumenata napustio Austriju sredinom juna 1945. godine.

Istorijski podaci potvrđuju da je određeno vrijeme boravio u Austriji i Italiji, a potom 1948. godine emigrirao u Argentinu. O njegovom bijegu razvile su se brojne verzije, uključujući i tvrdnje o takozvanoj „štakorskoj ruti“ uz podršku pojedinih crkvenih krugova. Sudbina dijela zlata iz perioda NDH do danas nije u potpunosti rasvijetljena.

Savremene političke polemike u kojima se relativizuje ili romantizuje uloga Ante Pavelića ponovo otvaraju pitanje odnosa prema istorijskim činjenicama i odgovornosti za zločine počinjene tokom Drugog svjetskog rata, uz upozorenja stručne javnosti da je suočavanje sa prošlošću ključan preduslov stabilnosti i demokratskog razvoja društva.