SPC kao instrument ruskih interesa: Vjernici zaslužuju crkvu koja služi njima, a ne Kremlju

U vremenu kada se geopolitičke linije sukoba sve oštrije iscrtavaju po svijetu, ali i preko Balkana, Srpska pravoslavna crkva (SPC) neodlučno stoji na raskršću između duhovne misije i političke instrumentalizacije. Sa jedne strane, ona predstavlja stub nacionalnog identiteta jer se prema podacima popisa stanovništva iz 2022. godine oko 81 odsto građana Srbije izjašnjava kao pravoslavno, dok se u svakodnevnom diskursu „Srbin“ nerijetko poistovjećuje sa „pravoslavcem“.

Ovo postavlja SPC u ulogu čuvara vjere, tradicije i moralnih vrijednosti cijelog naroda – ulogu koja bi trebalo da bude iznad prolaznih političkih manipulacija. Međutim, čak i letimičan pogled na istorijske i savremene tokove otkriva duboku zavisnost crkvenog vrha od spoljašnjih uticaja, posebno Ruske pravoslavne crkve (RPC) i Kremlja. Umjesto suverene brige o duhovnim potrebama srpskog naroda, SPC se sve više pretvara u kanal ruske meke moći, šireći narative o „ruskom svijetu“ koji služe interesima Kremlja na Balkanu. Upravo zato je krajnje vrijeme da se SPC oslobodi zavisnosti od imperijalnog podaništva, te da se reformiše u skladu sa duhovnim težnjama i interesima svih naroda u Srbiji i u regionu.

Istorijska zavisnost: od imperijalnih mitova do sabornih kapitulacija

Istorija srpsko-ruskih odnosa nije bajka o „vjekovnom prijateljstvu“ i „slovenskom bratstvu“, već hronika imperijalnih manipulacija. Rusija se od 18. vijeka pozicionirala kao „zaštitnica“ pravoslavnih naroda na Balkanu, koristeći ovu ideju kao masku za ekspanzionističke ciljeve – pristup „toplim morima“ i kontrolu nad Bosforom i Dardanelima. Kučuk-Kajnardžijski ugovor iz 1774. bio je ključni korak kojim je Rusija dobila pravo da interveniše u ime pravoslavnih vjernika u Osmanskom carstvu, što je otvorilo vrata za instrumentalizaciju balkanskih naroda u ruskim sukobima sa drugim silama. Rusija je pomagala Srbima isključivo kada je to odgovaralo njenim interesima, često ih napuštajući u ključnim trenucima, poput Bukureškog ugovora 1812. godine, kada su Srbi prepušteni Osmanlijama zbog ruskog straha od Napoleona.

Ova dinamika se preslikava na SPC, koja je kroz vijekove bila žrtva i saučesnik u ovoj igri. Klasičan primjer je kalendarska reforma 1923. godine, koja pokazuje kako je SPC žrtvovala sopstveni napredak za „sabornost“ sa Rusijom. Na Svepravoslavnom kongresu u Carigradu, Milankovićeva reforma julijanskog kalendara (najprecizniji sistem vremena ikada napravljen sa greškom od samo jednog dana na 128 godina) bila je jednoglasno usvojena. Iako ju je sama SPC predložila, a na Saboru u Sremskim Karlovcima i prihvatila glasovima 18:3, uslov je bio fatalan – reforma će se sprovesti samo ako je prihvate sve pravoslavne crkve, posebno „bratska RPC“. Tada je crkveni list Vesnik komentarisao da će se to dogoditi „kad bude skončanije veka sego – na Kukovo ljeto“. Čekajući Moskvu, SPC je žrtvovala nacionalni interes za iluziju jedinstva.

Ni danas Milankovićev kalendar nije uveden u praksu u SPC jer i dalje čekamo „Ruse da ga prihvate prvi“. Ovo nije samo tehničko pitanje, već predstavlja paradigmu – SPC prioritetizuje ruski konsenzus nad nacionalnim interesom uvođenja moderne, precizne računice vremena, preobražavajući se tako u poslušnog satelita stranih interesa umjesto duhovnog lidera sopstvene nacije. Glorifikacija neodlučnosti dolazi i iz tadašnjeg crkvenog pera: uredništvo časopisa Hrišćanski život otvoreno je upozorilo da mnogi predstavnici crkve „pod pritiskom – laskavim ili grubim – ropski služe trulim bogovima našeg doba“. Drugim riječima, time se dolazi do ponižavajućeg priznanja da je kanonska „sabornost“ žrtvovana kako bi se udovoljilo spoljnim interesima.

Treba naglasiti da mit o Rusiji kao „zaštitnici“ Srba otkriva duboku asimetriju. U 19. vijeku Rusija je koristila Srbe u ratovima protiv Osmanlija, ali ih je izdavala kada joj je to odgovaralo – na primjer u Sanstefanskom ugovoru 1878. godine, kada je kreirala „veliku Bugarsku“ na račun srpskih teritorija, uključujući Niš i Pirot. Tokom 20. vijeka Moskva je prvo odbila vapaje Beograda za vojnu pomoć neposredno prije Aprilskog rata, a potom je devedesetih kršila embargo UN i postulate međunarodnog prava naoružavajući i obučavajući hrvatsku vojsku. Tako opremljena hrvatska vojska sa ruskim instruktorima lako je osvojila Knin, a pad Banjaluke je spriječen isključivo zahvaljujući diplomatiji SAD.

Sve te činjenice nijesu bile dovoljne SPC da prestane sa širenjem mita o „bratskoj ljubavi“, povezujući pravoslavlje sa ruskom imperijalnom politikom, što je danas eskaliralo u ideologiju „ruskog svijeta“. Rusija je vijekovima prerađivala istoriju kreirajući narativ o „tradicionalno dobrim odnosima“ i, naravno, koristeći crkvu kao svoj alat. I sve dok SPC vidi Rusiju kao „starijeg brata“, Moskva će percipirati Srbiju kao pijuna u borbi protiv Zapada.

Savremena instrumentalizacija: od Putina do srpskog integralizma

Zavisnost SPC od RPC intenzivirala se pod patrijarhom Porfirijem, koji ne samo da toleriše već i ohrabruje aktivnu promociju „ruskog svijeta“ – ideologije RPC i Kremlja koja vidi pravoslavlje kao „alternativu zapadnom potrošačkom modelu“. Ovo uveliko prevazilazi duhovnu misiju i predstavlja geopolitičku propagandu u kojoj se SPC pozicionira kao politički eksponent Rusije na Balkanu.

Susreti na najvišem nivou eksplicitno potvrđuju geopolitičku orijentaciju SPC. U novembru 2025. patrijarh Porfirije sastao se sa Putinom u Moskvi, ukazujući da Srbija trpi udar „obojene revolucije“, ponavljajući kremaljsku retoriku: „Mali srpski čamac na uzburkanim geopolitičkim vodama mora biti vezan za veliki ruski brod, inače će potonuti.“ Tom prilikom patrijarh Porfirije naglasio je da je SPC „neraskidivi čvor“ između Srbije i Rusije, implicirajući da crkva garantuje geopolitičku lojalnost. Ovo ne predstavlja diplomatski manir sa neutralnim izjavama, već otvorenu spoljnopolitičku podršku Kremlju u veoma osjetljivom trenutku.

Prije tog susreta patrijarh Kiril je u Beogradu u maju iste godine proglasio ljubav prema Rusiji „organski utkanu u srpsku kulturu“, podstičući otpor „zapadnim uticajima“. Time je poručio da su Srbi predodređeni da slijede Moskvu „zauvijek“, nasuprot zapadnim uticajima, te da nikad nijesu i neće odustati od ruske orijentacije. Ovakav diskurs slikovito ilustruje ideologiju „ruskog svijeta“, koja se u Srbiji često promoviše kroz svijet zajednice „pravoslavnih bogoprimaca“ pod okriljem Kremlja.

SPC i „pravoslavna civilizacija“

Ovakvi susreti intenzivirali su se u posljednje vrijeme, a SPC se posvetila organizaciji konferencija sa ruskim fondacijama koje promovišu „pravoslavnu civilizaciju“ kao suprotnost EU. Sve ovo pokazuje da SPC nije samo posmatrač, već predstavlja platformu za ruske subverzivne aktivnosti kojima je krajnji cilj destabilizacija regiona kroz „zamrznute konflikte“.

Stav SPC o Ukrajini posebno je problematičan. U sukobu oko Ukrajinske pravoslavne crkve SPC je stala uz RPC odbijajući njenu autokefalnost dodijeljenu 2019. od Vaseljenske patrijaršije. Ovo bi se moglo pravdati i principijelnošću SPC da nije nepunih mjesec dana nakon priznanja Makedonske pravoslavne crkve – Ohridske arhiepiskopije (MPC-OA) od strane Vaseljenske patrijaršije i sama zvanično priznala MPC-OA i uručila im tomos o autokefalnosti. Patrijarh Porfirije više puta je isticao da „Srbija ne smije uvesti sankcije Rusiji“ zbog agresije, podržavajući neutralnost koja je u potpunoj suprotnosti sa procesom EU integracija.

U regionu se ideja patrijarhalnog ili ekspanzionističkog nacionalizma za 21. vijek frazeološki preobražavala od „velike Srbije“, preko „srpskog svijeta“, do najnovijeg „srpskog integralizma“. Ta ideja sada intenzivno traži oslonac u SPC za očuvanje srpskog jedinstva, ali se posljedično zanemaruje region koji se dodatno dijeli i ugrožava, umjesto da se spaja i integriše. S obzirom na tektonske globalne geopolitičke promjene i kreiranje novih odnosa u svijetu, posljedice ovakvih nesavjesnih ideologija mogu biti nesagledive i egzistencijalno opasne i za državu i za narod.

Odnos sa vlašću: simbioza privilegija i manipulacije

U Srbiji SPC uživa privilegovan položaj koji se nikako ne uklapa u sekularni državni model. Plate sveštenika finansiraju se iz budžetskih sredstava, vraćanje crkvene imovine i poslovne građevinske investicije realizuju se bez poreza, a vjeronauka je obavezna u školama od 2001. godine. U donošenju državnih odluka djeluje da je SPC „nezaobilazna“, uz čestu podršku autokratskim tendencijama. Patrijarhovi susreti na najvišem državnom nivou ukazuju i na pragmatičnu simbiozu: crkva daje „amin“ politici, a zauzvrat dobija moć. U zvanično sekularnoj državi ovo predstavlja korupciju uticajem – SPC ćuti na siromaštvo, nepravdu i sistemsku korupciju, ali uveliko raspravlja o spoljnoj politici prioritetizujući ruske interese nad nacionalnim.

Posljedice ovakve politike SPC razorne su po srpsko društvo. Sama crkva gubi ugled čuvara vjere i postaje populistički alat za manipulaciju. Bez obzira što mladi u Srbiji vide Zapad kao bolji model za život (70% preferira EU/SAD), mnogi podržavaju rusku propagandu. Međutim, u uslovima geopolitičkog sukoba i agresorskog rata Moskve, ruska propaganda ne predstavlja sredstvo širenja meke moći, već je evoluirala u ratnu propagandu namijenjenu širenju dezinformacija i hibridnim operacijama. Upravo to je našim Ustavom zabranjeno, ali očigledno u Srbiji nema političke snage da se javno suprotstavi takvom malignom uticaju.

Ultimativna reforma: SPC za svoj narod, a ne za imperije

Vrijeme je definitivno za reformu crkve koja bi se realizovala na postulatima nezavisnosti od spoljašnjih uticaja, transparentnosti, ali i na pomoći siromašnima i aktivnom doprinosu miru. Vjernici zaslužuju crkvu koja služi njima, a ne Kremlju. Ukoliko se SPC ne reformiše, rizikuje da postane relikt prošlosti, a ne svjetionik budućnosti. Nema nikakve sumnje da vjernicima treba SPC, ali ne rigidna i konzervativno fanatična kakva je danas. Krajnje je vrijeme da se SPC odmakne od politikanstva i geopolitičkih manipulacija i da se vrati suštinskom duhovnom pozivu.

Geopolitički vrtlog već je zahvatio SPC, ali ostaje neizvjesno da li će usisati i čitavo društvo. Zato izbor postaje jednostavan: ili ćemo se mijenjati i oduprijeti tom vrtlogu, ili ćemo nestati u njemu.